De speekselklieren

 

Functie van de speekselklieren

Speeksel is nodig om slijmvliezen van mond en keel vochtig te houden. Het speelt ook een belangrijke rol rol in de voedselverwerking (vergemakkelijkt het slikken) en vertering. Tevens draagt het bij tot het voorkomen van infecties in de mond/keelholte. De speekselklier bestaat uit ontelbare kleine eenheden die uitmonden in steeds groter wordende afvoergangen. De lippen, tong en mond-keelholte bevatten talrijke kleine speekselkliertjes. Daarnaast zijn er nog drie gepaarde grote speekselklieren namelijk:

 

  1. De oorspeekselklier (glandula parotidea): deze speekselklier ligt vlak onder de huid en voor beide oren. Hij reikt tot net achter de kaakhoek. Door deze klier loopt de aangezichtszenuw (nervus facialis) die verantwoordelijk is voor de bewegingen van het gezicht zoals lachen of boos kijken. Afwijkingen in de oorspeekselklier kenmerken zich voornamelijk door zwelling, soms gecombineerd met pijn. Deze afwijkingen hebben vaak een relatie met het eten.
  2. De onderkaakspeekselklier (glandula submandibularis): Deze speekselklier is gelokaliseerd onder de kaakrand rechts en links.
  3. De tongspeekselklier (glandula sublingualis): gelokaliseerd onder de tong. De twee oorspeekselklieren zijn de grootste van in totaal zes grote speekselklieren. De overige vier grote speekselklieren zitten achter de kaakrand en onder de tong. De speekselklier maakt speeksel dat tijdens het eten vrij komt en via afvoergangen in de mond komt.

Afwijkingen van de speekselklieren

Speekselklierontsteking:

De speekselklier of haar afvoergang kan verstopt raken door ingedikt speeksel of door speekselsteentjes. Doordat de klier nog wel speeksel maakt ontstaat achter de verstopping een ophoping. Dit geeft pijnklachten met name tijdens het (denken aan) eten. In deze speekselophoping kan een bacteriële ontsteking ontstaan met soms abcesvorming tot gevolg. Tevens kunnen virus infecties aanleiding geven tot ontstekingen (een bekend virus is bijvoorbeeld het bofvirus)

Eenvoudige verstopping kan worden behandeld met pijnstillers, het stimuleren van de speekselproductie door bijvoorbeeld zure snoepjes te eten en door massage van de klier. In geval van een bacteriële ontsteking kan de behandeling worden aangevuld met antibiotica. Als er sprake is van een chronische (steeds terugkerende) ontsteking kan als laatste redmiddel de klier met een operatie worden verwijderd.

Tumor van de speekselklier:

Deze afwijking komt het meest voor in de oorspeekselklier. Vaak is er sprake van een pijnloze zwelling die in de loop van de tijd langzaam groeit. Een zwelling in de speekselklier kan goedaardig of kwaadaardig zijn; het merendeel van dergelijke zwellingen is goedaardig. Wanneer de zwelling plots groter wordt, pijn gaat doen of wanneer de er een scheef gelaat optreedt, is snel onderzoek noodzakelijk.

Kikkergezwel (ranula):

Wanneer er een cyste in de tongspeekselklier ontstaat zal in eerste instantie de ruimte onder de tong langzaam gaan zwellen. Deze zwelling is vrijwel altijd pijnloos. Bij toename van de zwelling kan deze ook zichtbaar zijn onder de kin. Dit wordt dan wel vergeleken met de zwelling die ontstaat bij kwakende kikkers, vandaar de naam kikkergezwel.

De ranula is een goedaardige zwelling en moet meestal worden geopereerd. 

Onderzoek

Bij klachten van de speekselklier wordt door de KNO-arts de klier en het omgevende gebied onderzocht. Dit levert vaak een vermoeden voor de definitieve diagnose. Om deze zeker te stellen is vaak nodig een echo van de klier te maken. Op een echo is een speekselsteen bijvoorbeeld fraai te zien.

Het echo-onderzoek kan worden aangevuld met weefselonderzoek. Hierbij wordt met behulp van een holle naald (cytologische punctie) weefsel uit de speekselklier of zwelling verkregen voor microscopisch onderzoek. Hierna is de diagnose bijna altijd definitief.

Operatie

Indien er sprake is van een chronische ontsteking van de speekselklier of een goed- of kwaadaardige tumor kan de behandeling bestaan uit een operatie om de klier te verwijderen.

Bij een operatie aan de oorspeekselklier gaat de grootste zorg uit naar de aangezichtzenuw die door de speekselklier heen loopt. Via een snede voor het oor in de richting van de hals wordt de hoofdtak van deze aangezichtzenuw eerst opgezocht. De zenuw splitst vervolgens in steeds kleinere zijtakken die naar verschillende spieren in het gezicht verlopen. De speekselklier wordt tussen deze vertakkingen van de zenuw verwijderd. Aan het einde van de operatie wordt voor het sluiten van de huid een drain achtergelaten voor de afvoer van wondvocht. Deze drain blijft vaak enkele dagen zitten.

Bij een operatie aan de onderkaakspeekselklier zal de aandacht met name uitgaan naar de zenuw die de tong van gevoel voorziet. Ook kan een klein takje van de aangezichtszenuw in gevaar komen. Wanneer deze is beschadigd kan er een klein contourverschil ontstaan van de mondhoek.  

Na een operatie (geldt hoofdzakelijk voor operatie aan oorspeekselklier)

Pijn is meestal gering. Het gevoel van een stijve nek ontstaat door lang in dezelfde houding liggen tijdens de operatie.

Aangezichtzenuw: Na de operatie kan de aangezichtszenuw kortdurend minder functioneren. Dit komt doordat tijdens de operatie de zenuw met medische instrumenten aangeraakt wordt waardoor de zenuw een beetje zwelt. Zolang de zenuw intact is gebleven tijdens de operatie zal herstel van de functie volledig zijn. Tijdens een operatie voor een kwaadaardige tumor kan worden besloten de aangezichtszenuw opzettelijk te verwijderen. Dit gebeurt dan om de tumor geheel te kunnen verwijderen.

Droge mond: Het verwijderen van een speekselklier geeft zelden tot nooit aanleiding tot een droge mond.

Gevoel: Om de speekselklier te bereiken moet een snede in de huid worden gemaakt. Hierbij kan de huidgevoelszenuw worden doorgesneden. Dit geeft een verdoofd gevoel van de huid rond het oor. Dit herstelt vaak geheel. Soms blijft de oorlel gevoelloos.

Contour van de hals: Indien de speekselklier geheel is verwijderd ontstaat er vaak een deukje in de huid voor het oor. Zeker als er eerst een zwelling van een tumor aanwezig was zal dit opvallen.

‘Transpirerende wang’: Soms kan er enige tijd na een operatie vochtige plek ontstaan op de huid waar vroeger de speeksel klier zat. Het “transpireren” ontstaat dan tijdens het eten of tijdens het denken aan eten en wordt ook wel het sydroom van Frey genoemd.

Dit wordt veroorzaakt door zenuwen van de speekselklier die na de operatie nieuwe verbindingen maken met zweetklieren in de huid. Indien deze klacht ontstaat is behandeling daarvan mogelijk met Botox injecties.